Bóng chuyền Việt Nam và bài toán bản quyền: Khi sân đấu có khán giả nhưng tài khoản ngân hàng vẫn trống

Có một buổi chiều giữa tháng Tám, khi trận chung kết giải bóng chuyền nữ quốc tế VTV Cup kết thúc ở nhà thi đấu đa năng tỉnh Ninh Bình, khán đài chật kín người. Ban tổ chức công bố lượng khán giả đến sân vượt con số 4.000 người mỗi buổi, cộng thêm hàng trăm nghìn lượt xem trực tuyến trên các nền tảng số. Người ta nói về một mùa giải thành công, về sự trở lại của bóng chuyền trong đời sống khán giả. Nhưng khi tôi rời khỏi nhà thi đấu, câu hỏi tôi mang theo không nằm ở tỷ số. Nó nằm ở một câu đơn giản: số khán giả ấy đã đi về đâu trong bảng cân đối của câu lạc bộ? Đó là câu hỏi mà mười một năm quan sát ngành của tôi luôn quay lại. Tôi từng ngồi ở Belgrade những năm đầu sự nghiệp, học cách một nền thể thao vừa vỡ ra vừa tái cấu trúc sau biến động. Tôi từng đứng trong sân Hải Phòng khi đại dịch khiến mọi trận đấu không khán giả, và tôi hiểu rằng một nền thể thao chỉ hùng mạnh khi dòng tiền không phụ thuộc vào may mắn. Bóng chuyền Việt Nam đang ở điểm uốn. Và điểm uốn nào cũng có hai mặt: bùng nổ lượng người xem, hoặc bùng nổ lượng người xem mà không có ai trả tiền cho nó. Trong ba mùa giải gần nhất, tôi theo dõi sát cấu trúc thương mại của các giải bóng chuyền trong nước. Có hai con số mà tôi luôn đặt cạnh nhau. Thứ nhất, số khán giả đến sân và xem trực tuyến tăng rõ rệt, đặc biệt sau các kỳ SEA Games và những chiến dịch quảng bá của Liên đoàn Bóng chuyền Việt Nam. Thứ hai, tỷ trọng doanh thu từ bản quyền truyền thông trong tổng thu của các câu lạc bộ gần như không đổi, thậm chí ở một số đội còn giảm tương đối vì các nguồn khác tăng. Đây là nghịch lý trung tâm của bóng chuyền Việt Nam: sản phẩm ngày càng hấp dẫn, nhưng giá trị kinh tế của sản phẩm ấy chưa được định giá lại. Ba mùa giải gần nhất, chỉ số PPDA và các chỉ số tiếp nhận phục vụ của các đội bóng chuyền nữ cho thấy một xu hướng rõ: chất lượng chuyên môn đi lên. Các đội như Bình Điền Long An, VTV Bình Điền, Thông tin Đông Bắc hay Ninh Bình đều có cấu trúc đội hình ổn định hơn, khối ngoại binh được tuyển chọn kỹ hơn, và số trận kéo dài đến set thứ năm tăng đáng kể. Tôi nhớ có một vòng đấu mà bốn trong sáu trận phải quyết định bằng set cuối. Sự kịch tính này chính là nguyên liệu thô cho bản quyền truyền thông. Nhưng nghịch lý nằm ở chỗ: càng kịch tính, càng dễ lan tỏa, thì càng nhiều nền tảng muốn phát miễn phí, và càng khó để giải đấu thu được khoản tiền xứng đáng. Hãy nhìn vào cấu trúc quyền lực của ngành. Ở bóng đá, V.League sống bằng ba chân: tài trợ, bản quyền và ngày thi đấu. Ở bóng chuyền, chân thứ hai gần như chưa tồn tại một cách hệ thống. Các giải bóng chuyền quốc gia hiện chủ yếu dựa vào tài trợ của doanh nghiệp địa phương và ngân sách tỉnh. Đây là mô hình có ưu điểm là ổn định ngắn hạn, nhưng có điểm mù chí mạng: nó không gắn giá trị của sản phẩm với số lượng người tiêu thụ nó. Một đội có thể bán hết vé cả mùa mà vẫn không được hưởng lợi gì từ lượt xem trực tuyến tăng gấp ba. Một giải có thể có hàng triệu lượt xem nhưng tiền bản quyền lại chảy vào một đơn vị khác trong chuỗi giá trị. Tôi gọi đó là hiện tượng "thặng dư rò rỉ". Giá trị được tạo ra ở trên sân, nhưng rò rỉ ra khỏi hệ thống thể thao ở những điểm nối không được thiết kế đúng. Khi một nền tảng số phát sóng miễn phí và kiếm tiền quảng cáo, giá trị voucher ấy thuộc về nền tảng, không thuộc câu lạc bộ. Khi một sự kiện được tổ chức mà hợp đồng tài trợ chỉ gắn với giải đấu chứ không gắn với số lượt xem, động lực để gia tăng lượt xem biến mất khỏi bàn đàm phán. Câu lạc bộ sản xuất nội dung, nền tảng thu tiền, và người hâm mộ trả giá bằng sự tập trung của mình. Đây là lúc tôi phải nói đến một thứ mà ngành thể thao Việt Nam thường né tránh: định giá. Bóng chuyền Việt Nam chưa có một khung định giá tài sản truyền thông. Người ta biết một cầu thủ đáng bao nhiêu, một suất tài trợ áo đấu đáng bao nhiêu, nhưng không ai nói được một trận đấu của đội tuyển nữ đáng bao nhiêu trên thị trường quyền. Tôi từng hỏi một người làm quản lý giải đấu về cách phân chia doanh thu truyền hình, và câu trả lời là: "Chúng tôi chưa có doanh thu truyền hình để chia." Câu trả lời ấy đúng về mặt kế toán, nhưng nó tiết lộ một thực tế lớn hơn: chưa có thị trường, không ai định giá, và vì không ai định giá, thị trường không hình thành. Đây là vòng lặp chết mà bóng đá Việt Nam cũng từng mắc phải, và đã mất gần hai mươi năm mới bước ra được một phần. Tôi không nghĩ bóng chuyền cần lặp lại sai lầm đó. Ngành này có lợi thế mà bóng đá từng không có: nó được sinh ra trong thời đại số, nơi mọi lượt xem đều có thể đếm được. Một nền tảng phát trực tuyến có thể cung cấp dữ liệu theo phút, theo giây, theo từng cú đập bóng. Nếu bóng chuyền Việt Nam xây dựng được một hệ thống đo lường lượt xem và dùng dữ liệu đó trong đàm phán tài trợ, nó có thể nhảy qua một thế hệ phát triển mà bóng đá phải đi từng bước. Ở các nền bóng chuyền phát triển như Italia, Ba Lan hay Nhật Bản, bản quyền truyền thông chiếm một phần đáng kể trong cấu trúc doanh thu câu lạc bộ. Họ không giàu hơn chúng ta ở điểm xuất phát, họ giàu hơn vì họ định giá đúng sản phẩm của mình. Có một chi tiết mà tôi thường nhắc lại với đồng nghiệp. Trong những năm COVID, khi sân trống và vé không bán được, tôi đã khảo sát 23 câu lạc bộ V.League và tính ra mỗi vòng đấu không khán giả khiến các đội mất trung bình hàng trăm triệu đồng tiền vé. Riêng một câu lạc bộ thành phố lớn mất khoảng 380 triệu đồng mỗi vòng. Con số ấy khiến tôi nhận ra một điều mà bóng chuyền cũng đang đối mặt: khi doanh thu phụ thuộc vào một chân duy nhất, mọi cú sốc đều có thể đánh sập cả bàn. Bóng chuyền Việt Nam hiện có sân đầy khán giả trở lại, nhưng cấu trúc doanh thu vẫn mỏng manh như thời dịch. Chỉ là bây giờ, không ai nhìn thấy sự mỏng manh ấy vì khán đài đang đông. Tôi bắt đầu bằng một video mổ xẻ World Cup trên kênh tự lập, và cuối cùng đang mổ xẻ cả một nền công nghiệp. Quãng đường ấy dạy tôi rằng trong thể thao, cái khó không nằm ở việc tạo ra khoảnh khắc đẹp. Cái khó nằm ở việc biến khoảnh khắc đẹp thành giá trị được ghi nhận. Bóng chuyền Việt Nam đang sản xuất rất nhiều khoảnh khắc đẹp: những pha bóng bật tường dài, những cú đập biên mở góc, những set đấu kéo đến phút chót với hàng nghìn khán giả đứng dậy. Nhưng giá trị ấy đang chảy ra ngoài qua những điểm nối lỏng lẻo, và không ai trong hệ thống thấy rõ dòng chảy đó. Điều đáng lo ngại hơn là phản trực giác. Theo dõi nhiều mùa giải, tôi nhận ra một hiện tượng: khi một đội bóng chuyền càng được yêu mến ở địa phương, câu lạc bộ đó càng ít có động lực xây dựng bản quyền truyền thông. Bởi vì tài trợ địa phương đã đủ trang trải, khán giả đến sân đủ đông, và ban lãnh đạo thấy không cần thay đổi. Đây là cái bẫy thành công: nó khiến tổ chức trì hoãn đổi mới cho đến khi thị trường thay đổi và họ tụt lại. Người hâm mộ nhìn vào bảng xếp hạng và thấy đội mình đang lên. Tôi nhìn vào cấu trúc doanh thu và thấy đội ấy đang đứng trên một chân duy nhất. Có một nghịch lý nữa mà tôi buộc phải nhắc: bóng chuyền Việt Nam hiện có một cơ hội mà nó chưa từng có sau hơn hai mươi năm. Sự trở lại của các ngôi sao trong nước, sự quan tâm của truyền thông và nền tảng số, cùng sự kiện đội tuyển nữ tham dự và giành vé ở các đấu trường quốc tế, đã tạo ra một cửa sổ thời gian mở. Nhưng cửa sổ ấy không mở lâu. Nếu trong hai đến ba mùa giải tới, bóng chuyền Việt Nam không xây dựng được hệ thống định giá bản quyền và phân chia doanh thu, thì làn sóng quan tâm này sẽ tan, và nó sẽ tan mang theo cả một thế hệ cơ hội. Tôi từng chứng kiến một cuộc tranh luận công khai về một cầu thủ trẻ tuổi ở đấu trường quốc tế, nơi một nhà báo kỳ cựu phản bác quan điểm của tôi và cuộc tranh luận thu hút hàng chục nghìn lượt tương tác. Bài học tôi rút ra không phải là tôi đúng hay sai, mà là: ngành thể thao Việt Nam vẫn chưa có thói quen tranh luận về cấu trúc. Chúng ta tranh luận về ai đánh hay, ai xứng đáng vào đội tuyển, ai mắc lỗi. Nhưng chúng ta hầu như không tranh luận về việc ai đang hưởng lợi từ những trận đấu ấy, và hệ thống phân chia có công bằng không. Đây là khoảng trống lớn hơn mọi khoảng trống chuyên môn. Nếu bạn hỏi tôi đâu là bài toán trung tâm của bóng chuyền Việt Nam trong ba năm tới, tôi sẽ không nói về chiến thuật. Tôi sẽ nói về hợp đồng. Không phải hợp đồng của cầu thủ, mà là hợp đồng giữa giải đấu, câu lạc bộ và nền tảng. Bóng chuyền Việt Nam đang chạy một vòng đua mà nó có thể thắng bằng cách đi trước, nếu nó chịu dừng lại và định giá lại sân đấu của mình. Sân có khán giả là điều kiện cần. Có hệ thống phân chia giá trị là điều kiện đủ. Có thể bạn sẽ thấy tôi bi quan. Nhưng tôi không bi quan, tôi chỉ đang đọc bảng cân đối thay vì đọc bảng xếp hạng. Một nền bóng chuyền khỏe mạnh không đo bằng số cúp, mà bằng số câu lạc bộ không phải phụ thuộc vào một nhà tài trợ duy nhất để trả lương. Mỗi trận đấu là một vụ sáp nhập trá hình, có cân đối kế toán, có áp lực cổ đông. Khi người hâm mộ nhìn thấy một pha bóng đẹp, tôi nhìn thấy một tài sản chưa được định giá đang bay qua lưới. Câu hỏi còn lại rất đơn giản: ai sẽ là người cầm hóa đơn?