Gukesh tự chọn bàn 4 ở Olympiad cờ vua: nước cờ lặng của một nhà vô địch

Trên tấm bảng phân cặp treo ở hành lang trung tâm Samarkand, dòng chữ hiện ra không một chút cảm xúc: Bàn 4 – Gukesh Dommaraju (Ấn Độ) gặp Sabino Brunello (Ý). Người ngồi ở bàn thứ tư ấy là đương kim vô địch thế giới cờ vua, người đoạt vương miện khi mới mười tám tuổi, trẻ nhất trong lịch sử. Quân đen. Vòng thứ hai cũng quân đen. Hai ván liên tiếp cầm quân đen ở một giải đồng đội, và cả hai lần đều ở bàn thấp nhất trong bốn bàn chính thức.

Ký ức của tôi về những đêm thể thao lớn luôn bắt đầu bằng một hình ảnh, không bằng một con số. Đêm Luzhniki, cánh chim già hiểu rằng hạ cánh cũng là một cách bay. Akinfeev năm ấy ba mươi hai tuổi, đứng dưới khung thành như một thân bạch dương giữa bão Tây Ban Nha, và cả sân vận động hiểu rằng người ta không nhất thiết phải ở vị trí cao nhất để giữ được điều quan trọng nhất. Gukesh bây giờ ở vị trí thấp hơn thế. Anh tự chọn như vậy.

Một giải đấu mà thứ tự bàn là vũ khí

Olympiad cờ vua là giải đồng đội cấp quốc gia lớn nhất của FIDE: thể thức Thụy Sĩ mười một vòng, mỗi đội bốn bàn chính thức cộng một dự bị. Suất dự giải đến từ đề cử của liên đoàn quốc gia, không qua vòng loại. Thứ tự bàn do đội trưởng nộp lên, về nguyên tắc tôn trọng thứ tự hệ số, nhưng luôn có khoảng linh hoạt để phục vụ chiến thuật đối đầu.

Đội tuyển nam Ấn Độ đến Samarkand với tư cách đương kim vô địch. Hai năm trước ở Budapest, họ giành vàng và chỉ thua đúng một ván trong bốn mươi bốn ván — con số hiếm thấy ở đấu trường đồng đội đỉnh cao. Đội nữ Ấn Độ cũng áp đảo: Koneru Humpy thắng ở bàn 1, rồi Vantika Agrawal, Savitha Shri và Divya Deshmukh lần lượt thắng ở các bàn còn lại.

Nghịch cảnh đến ngay vòng đầu: Arjun Erigaisi thua. Vòng hai Gukesh hòa. Vòng ba, ở bàn 4, anh thắng Brunello bằng quân đen. Trước đó, khi máy bay hạ cánh xuống Samarkand, đội Ấn Độ phải chờ sáu tiếng trong sảnh khách sạn vì phòng chưa sẵn sàng. Gukesh nhắc lại chuyện này trong trả lời phỏng vấn FIDE, giọng bình thản, nhưng đó là dấu hiệu về mức độ chuẩn bị của ban tổ chức.

Bàn 4 không phải là bản án

Điều đáng nói nhất trong ván thắng của Gukesh là chính lời anh nói sau ván đấu. Anh bảo mình “không làm gì đặc biệt”, rằng đối thủ “hơi quá sáng tạo” và anh chỉ “nắm lấy thế cục”. Đây là mô tả của một ván thắng kiểu chuyển hóa: cầm quân đen, chịu đựng áp lực, chờ đối phương vượt rào rồi thu hoạch. Không tên khai cuộc, không số nước đi, không chỉ số sai số trung bình mỗi nước. Ván đấu ấy không cung cấp dữ liệu để khẳng định Gukesh đã trở lại hay chưa; nó chỉ cho thấy anh vẫn biết cách thắng một đối thủ yếu hơn mình.

Ở bàn 4, đối thủ gần như chắc chắn yếu hơn. Bàn 1 và bàn 2 tập trung những kỳ thủ mạnh nhất của mỗi đội; bàn 4 là nơi đội bạn xếp người thấp nhất trong bốn suất chính thức. Một nhà vô địch thế giới ngồi ở đó sẽ gặp nhóm đối thủ dễ chịu hơn hẳn. Chiến thắng vì thế đẹp hơn về hình ảnh so với giá trị kỹ thuật thật của nó.

Cùng lúc, một dữ kiện khác được nhắc tới: hệ số trực tuyến của Gukesh đã rơi xuống dưới mốc 2700, lần đầu sau nhiều năm. Cần phân biệt hai loại hệ số. Hệ số trực tuyến cập nhật theo từng ván, dao động rất mạnh, có thể đổi chiều sau một buổi thi đấu. Hệ số chính thức do FIDE công bố mới là thước đo xu hướng. Một nhà vô địch vừa đoạt vương miện rồi tụt nhẹ dưới một mốc tròn là chuyện bình thường của đường cong phong độ, nhất là khi anh từng vượt kỳ vọng để vô địch ở tuổi mười tám.

Đội Ấn Độ có ba người xếp trên Gukesh: Praggnanandhaa Rameshbabu, Arjun Erigaisi và Nihal Sarin, đều đang có phong độ cao. Một đội có chiều sâu đến mức đương kim vô địch thế giới ngồi bàn 4 là điều không liên đoàn nào hiện tại tái lập được. Gukesh nói: “Không có kỳ thủ nào lớn hơn đất nước.” Câu nói ấy chỉ có thể thốt ra trong một môi trường mà ghế dự bị cũng đủ mạnh để người ta không sợ mất vị trí.

Cái “sốc” nằm ở tít báo, không nằm ở bàn cờ

Từ “sốc” trong tiêu đề các bản tin không xuất phát từ bàn cờ. Nó xuất phát từ một giả định ngầm: thứ tự bàn là bảng xếp hạng sức mạnh. Giả định ấy sai. Thứ tự bàn là công cụ chiến thuật, và ở Olympiad, đặt một kỳ thủ hệ số cao xuống bàn thấp hơn là việc hoàn toàn hợp lệ, không vi phạm điều khoản nào về tính công bằng. Ban tổ chức không có gì để điều tra ở đây.

Điều đáng bàn hơn là chi tiết ít được chú ý: sáu tiếng chờ phòng ở Samarkand. Một giải đấu cấp quốc gia do FIDE tổ chức mà đội tuyển phải đứng chờ trong sảnh suốt sáu giờ là vấn đề về tiêu chuẩn tổ chức. Nó xảy ra trước khi bất cứ ván cờ nào được đi, và có thể đã góp phần vào kết quả bất lợi ở vòng đầu. Trong bảng tin, nó chỉ là ghi chú. Với người đọc những thứ nằm ngoài bàn cờ, đó mới là tín hiệu cần theo dõi.

Câu chuyện “nhà vô địch nhường ghế” thì phụ thuộc hoàn toàn vào kết quả cuối cùng. Nếu Ấn Độ giữ được vàng, nó kết tinh thành huyền thoại về một tập thể biết đặt cái chung lên trên cái riêng. Nếu Ấn Độ thất bại, chính quyết định ấy sẽ được kể lại theo hướng ngược lại — như dấu hiệu của sự lúng túng trong điều hành đội tuyển. Tôi theo dõi các trận đấu đủ lâu để biết rằng cùng một nước đi, cùng một thời điểm, có thể thành dũng cảm hoặc thành sai lầm, tuỳ theo người kể chọn góc nào.

Nếu hệ số chính thức của Gukesh đã tụt xuống dưới các đồng đội, thì việc xếp anh ở bàn 4 hoàn toàn phù hợp với thứ tự hệ số, chứ không phải một hành động hy sinh. Với dữ liệu hiện có, hai giả thuyết — tự nguyện nhường hay xếp theo hệ số — không thể tách rời. Và khi đó, toàn bộ câu chuyện về lòng vị tha chỉ là sản phẩm truyền thông dựng lên quanh một thủ tục hành chính bình thường. Chợ chuyển nhượng là nơi người ta bán tương lai để mua hy vọng; ở đây, người ta bán một vị trí bàn để mua sự cân bằng cho cả đội.

Điều đáng theo dõi tiếp

Với một kỳ thủ vừa thành nhà vô địch thế giới trẻ nhất lịch sử ở tuổi mười tám và thi đấu liên tục suốt hai năm, nguy cơ kiệt sức sau đỉnh cao là có thật, dù chưa lộ ra. Ngày trái tim ngừng đập, tôi học cách đập chậm hơn nhưng sâu hơn — câu ấy tôi viết sau một đêm khác, nhưng nó đúng với mọi vận động viên trẻ đứng ở đỉnh quá sớm.

Tín hiệu đáng giá nhất không phải hệ số trực tuyến hôm nay, mà là hệ số chính thức và chất lượng nước đi của Gukesh trong mười đến mười lăm ván cổ điển tiếp theo. Nếu anh giữ được mức trên 2700 qua một chuỗi dài, câu chuyện “phong độ sa sút mười chín tháng” tự sụp đổ. Còn với Ấn Độ, thước đo nằm ở Budapest: một ván thua trong bốn mươi bốn ván. Mỗi ván thua thêm ở Samarkand sẽ làm mờ dần cái nền vàng ấy.

Sân vận động không bóng — vẫn còn ký ức. Ở Samarkand, bàn cờ vẫn còn quân, và người ta vẫn đo lường một nhà vô địch bằng vị trí anh ngồi, chứ không bằng những gì anh đi trên bàn cờ. Nhưng một đời theo dõi thể thao dạy tôi rằng bàn thấp không phải là bàn hết. Cánh chim già có thể hạ xuống thấp hơn, miễn là nó vẫn biết chọn thời điểm để bay.