Asiad 20: Hai tấm HCĐ của Teqball và Karate, và điều bảng tổng sắp chưa kể

Phút thứ hai của set thứ hai, Trịnh Gia Nghi khép người sang phải, để bóng chạm đúng mặt bàn cong của chiếc bàn Teqball, rồi Nguyễn Hoàng Minh Tân mới đưa bóng vượt vạch bên phần sân đối phương. Cặp Dsouza Quimcy Joaquim và Beg Mohamed Anas Imran của Ấn Độ đứng nguyên một nhịp, không kịp phản xạ. Tỷ số 2-0 khép trận tranh HCĐ nội dung đôi nam nữ, và tấm huy chương đồng đầu tiên của đoàn thể thao Việt Nam tại Asiad 20 đã thành hình ở một môn mà phần lớn khán giả trong nước vẫn phải tra cứu cách chơi.

Tôi đã tua lại pha bóng ấy bốn lần. Không phải vì nó đẹp mắt. Đến lần xem thứ tư, tôi mới nhận ra Gia Nghi không đánh vào bóng — cô đặt bóng xuống đúng điểm mà đối thủ không thể chạm tới. Khoảng cách giữa đánh và đặt chính là toàn bộ câu chuyện của Teqball, và cũng là lý do một tấm huy chương ở môn thể thao mới chưa nói lên nhiều điều về hệ thống phía sau nó.

Teqball là môn thể thao kết hợp những yếu tố của bóng đá và bóng bàn. VĐV dùng mọi bộ phận cơ thể trừ hai bàn tay để đưa bóng qua mặt bàn cong, và ở nội dung đôi, mỗi cú chạm phải qua tối thiểu một nhịp trước khi bóng sang phần sân đối phương. Môn này đòi hỏi khả năng kiểm soát bóng, phản xạ, kỹ thuật cá nhân và sự phối hợp ăn ý — những phẩm chất mà ở nội dung đôi, chỉ cần một VĐV lệch nhịp là cả cặp sụp.

Lần đầu tiên được đưa vào chương trình thi đấu ở Asiad 20, Teqball gần như là một ẩn số với đoàn thể thao Việt Nam. Không có bề dày thi đấu quốc tế, không có hệ thống giải quốc gia đủ dài để đào tạo VĐV chuyên trách. Thế nhưng Minh Tân và Gia Nghi đã ngay lập tức ghi dấu ấn tại đấu trường châu lục, đưa về tấm HCĐ cho đoàn Việt Nam ở nội dung đôi nam nữ.

Ở một diễn biến khác cùng ngày, đội tuyển Teqball Việt Nam đã bỏ lỡ cơ hội giành thêm huy chương. Bá Trường Giang và Lê Anh Khoa để thua cặp đôi Iraq ở trận tranh HCĐ nội dung đôi nam sáng 20/9. Cùng buổi sáng, ở môn Karate, VĐV Bùi Ngọc Nhi tiếp tục giúp đoàn thể thao Việt Nam giành thêm một tấm HCĐ nội dung Kata biểu diễn cá nhân nữ.

Đến đây, bức tranh bắt đầu rõ hơn. Sau gần nửa ngày thi đấu, đoàn thể thao Trung Quốc vươn lên đứng đầu bảng tổng sắp huy chương với 2 HCV, 4 HCB và 1 HCĐ. VĐV Lin Xinyu ở nội dung ba môn phối hợp nữ mang về tấm HCV đầu tiên cho Trung Quốc tại Asiad 20. Đoàn chủ nhà Nhật Bản xếp thứ hai với 2 HCV và 3 HCĐ. Macao, Hàn Quốc và Kazakhstan mỗi đoàn giành 1 HCV, lần lượt xếp thứ ba đến thứ năm. Đoàn thể thao Việt Nam tạm xếp thứ chín với 2 tấm HCĐ.

Vị trí thứ chín ấy cần được đặt cạnh bối cảnh rộng hơn. Asiad 20 chứng kiến nhiều môn mới được đưa vào chương trình thi đấu, và mỗi môn mới đều mở ra một cánh cửa huy chương cho các đoàn chưa có truyền thống ở môn đó. Đây là quy luật của các kỳ đại hội: khi danh mục thi đấu mở rộng, bảng tổng sắp huy chương phân tán hơn ở giai đoạn đầu, trước khi các đoàn lớn kéo giãn khoảng cách ở những ngày sau. Đọc bảng tổng sắp ở thời điểm nửa ngày thi đấu, vì thế, chủ yếu để hiểu nhịp độ, chứ chưa thể dùng để kết luận về sức mạnh của bất kỳ đoàn nào.

Bùi Ngọc Nhi bước vào sân với tư cách một trong những gương mặt được kỳ vọng của Karate Việt Nam, sau những dấu ấn tại SEA Games 33 và các giải trẻ châu Á. Trận mở màn, cô gặp võ sĩ chủ nhà Ono Maho và thua 0-5. Đó là thất bại nặng nhất có thể hình dung ở một nội dung mà ban giám khảo chấm điểm dựa trên kỹ thuật, lực, tốc độ và tính thẩm mỹ của bài biểu diễn.

Điều đáng chú ý nằm ở hai trận sau. Ngọc Nhi lần lượt đánh bại Choi Haeun của Hàn Quốc với tỷ số 5-0, rồi hạ Leong Wai Yee Shannon của Singapore 4-1, qua đó giành tấm HCĐ. Ba trận, ba kết quả: 0-5, 5-0, 4-1.

Con số không nói dối; nó chỉ chờ ta đọc đúng. Nhìn vào dãy tỷ số ấy, tôi thấy một mẫu hình quen thuộc ở các VĐV trẻ vừa bước ra đấu trường lớn. Trận đầu, họ bị áp lực của khán đài chủ nhà và nhịp độ của đối thủ kinh nghiệm đánh bật khỏi vùng an toàn. Trận hai, họ tìm lại được nhịp. Trận ba, họ giữ được nhịp ấy dù biên độ điểm số bắt đầu co lại.

Sự co lại của biên độ là điểm cần chú ý. Từ 5-0 xuống 4-1 không phải là dấu hiệu sa sút. Ở Kata, khi đối thủ mạnh dần lên, khoảng cách điểm số giữa hai bài biểu diễn thường thu hẹp, bởi cả hai bên đều đẩy được độ khó lên gần nhau. Ngọc Nhi thắng trận hai bằng cách tối đa hóa biên độ, và thắng trận ba bằng cách giữ đầu mình lạnh hơn. Hai kiểu thắng khác nhau, cùng một kết quả.

Ba ngày xem lại băng, rồi một chi tiết tự lộ ra. Ở đây, chi tiết ấy là khả năng tái lập của Ngọc Nhi sau một thất bại nặng. Nhiều VĐV trẻ sụp sau một trận thua 0-5, bởi nó phá vỡ hình ảnh bản thân. Việc cô lật ngược tình thế chỉ trong hai trận kế tiếp nói về tâm lý nhiều hơn là kỹ thuật. Đó là dữ liệu mà bảng điểm không hiển thị.

Tôi nhớ lại giai đoạn theo dõi các đội trẻ tập luyện trong điều kiện không khán giả. Khi đó, tôi ghi nhận một xu hướng: cầu thủ trẻ mất đi sự tự tin va chạm khi không có tiếng cổ vũ, và họ chọn những phương án an toàn thay vì phương án táo bạo. Điều tương tự có thể xảy ra với một VĐV biểu diễn trước khán đài chủ nhà. Áp lực đến từ cả đối thủ lẫn việc cả nhà thi đấu nghiêng về phía bên kia. Ngọc Nhi thua trận đầu trong trạng thái ấy, rồi thoát ra.

Quay lại Teqball. Trận tranh HCĐ của Minh Tân và Gia Nghi diễn ra theo kịch bản mà tôi đã quan sát ở nhiều nội dung đôi ra đời gần đây. Cặp Việt Nam thắng 2-0 trước cặp Dsouza Quimcy Joaquim và Beg Mohamed Anas Imran của Ấn Độ bằng cách kiểm soát nhịp chạm. Trong Teqball đôi, đội kiểm soát được nhịp chạm — nghĩa là luôn có ít nhất một VĐV ở đúng vị trí để đỡ bóng trước khi nó chạm đất lần thứ hai — gần như luôn buộc đối thủ phải chơi theo mình.

Tần suất là thứ khán giả bỏ qua, nhưng huấn luyện viên thì không. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, ở những môn kỹ thuật mới xuất hiện, đội thắng trận tranh huy chương thường không phải đội có cú đánh đẹp nhất, mà là đội ít mắc lỗi vị trí nhất trong mỗi pha chạm. Teqball đôi phóng đại nguyên tắc này, bởi hai người phải chia nhau một mặt bàn cong mà đôi khi cả hai phải tiếp cận cùng một điểm rơi.

Có một khác biệt cần nhấn mạnh giữa hai nội dung đôi. Đôi nam thi đấu với tốc độ bóng cao hơn, biên độ di chuyển lớn hơn, và số pha chạm quyết định thường đến sớm hơn. Đôi nam nữ, với sự phân chia vai trò rõ ràng hơn, lại thưởng cho đội nào kiểm soát được nhịp. Minh Tân và Gia Nghi thắng ở nội dung mà sự phối hợp ăn ý được đền đáp. Bá Trường Giang và Lê Anh Khoa thua ở nội dung mà tốc độ phơi bày lỗ hổng phối hợp.

Trận thua của Bá Trường Giang và Lê Anh Khoa trước cặp đôi Iraq cho thấy mặt trái. Cặp Việt Nam có đủ kỹ thuật cá nhân để tranh HCĐ, nhưng ở những pha bóng quyết định, sự ăn ý bị thay bằng phản xạ đơn lẻ. Ở một nội dung mà thắng thua có thể đến chỉ sau một nhịp xử lý chậm, việc hai người không ở cùng một nhịp là đủ để thua.

Đặt hai kết quả cạnh nhau, tôi thấy một tín hiệu rõ về cách Teqball Việt Nam đang đứng. Kỹ thuật cá nhân đã đủ để cạnh tranh ở cấp châu lục. Thứ còn thiếu là sự đồng bộ trong những tình huống bị đẩy vào thế chống đỡ. Đó là thứ không thể luyện trong vài buổi, mà cần hàng trăm giờ đấu cặp với nhau.

Điều tôi cân nhắc kỹ trước khi viết: hai tấm HCĐ này nên được đọc thế nào cho đúng. Truyền thông trong nước có xu hướng gắn chúng với những cụm từ lớn như chiến lược phát triển thể thao đỉnh cao hay sự trưởng thành của các môn mới. Tôi ngần ngại với cách đọc ấy.

Teqball lần đầu xuất hiện tại Asiad 20, nghĩa là số lượng quốc gia và vùng lãnh thổ có hệ thống đào tạo bài bản ở môn này còn rất mỏng. Một tấm HCĐ trong một môn vừa ra mắt chương trình thi đấu, với số đối thủ giới hạn, phản ánh nỗ lực cá nhân và một chút may mắn của bốc thăm nhiều hơn là sức mạnh của cả một hệ thống. Đó là điều tôi đã thấy lặp lại ở nhiều môn mới trong các kỳ đại hội trước: một đội lần đầu góp mặt, gặp nhánh đấu thuận lợi, bùng nổ đúng một trận, rồi giành huy chương. Điều đó đáng tôn trọng, nhưng không nên bị đọc sai thành tín hiệu về đào tạo.

Ngắm lại Karate. Tấm HCĐ cá nhân của Ngọc Nhi có giá trị chuyên môn rõ hơn, bởi Karate là môn đã có bề dày cạnh tranh ở châu lục. Nhưng nó cũng che một thực tế: ở trận mở màn, một trong những đại diện hàng đầu của Việt Nam thua tới 0-5 trước võ sĩ chủ nhà. Đó là khoảng cách cần được nhìn thẳng. Nếu chỉ ghi nhận kết quả chung cuộc, ta sẽ bỏ qua tín hiệu về khoảng cách trình độ ở đỉnh cao.

Và có một điểm nữa ít được nhắc. Ở các môn mới, huy chương đến sớm có thể tạo ra ảo giác về độ khó. Một tấm HCĐ ở kỳ đại hội đầu tiên của môn không đồng nghĩa với việc đoàn có thể lặp lại thành tích ở kỳ sau, khi các quốc gia khác đầu tư bài bản hơn. Lịch sử các kỳ đại hội cho thấy điều này lặp đi lặp lại: đoàn giành huy chương đầu tiên ở một môn thường tụt lại ở kỳ kế tiếp nếu không xây được hệ thống.

Điểm cần theo dõi không nằm ở hai tấm HCĐ đã có, mà ở những gì diễn ra tiếp theo. Ở nội dung Kata đồng đội nữ, Ngọc Nhi cùng các đồng đội bước vào tứ kết gặp Nepal vào ngày 22/9. Nếu đội tuyển Karate Việt Nam duy trì được nhịp và mở rộng kết quả ra một nội dung đòi hỏi sự đồng bộ cao hơn, đó sẽ là tín hiệu khác về chất. Còn ở Teqball, tấm huy chương của Minh Tân và Gia Nghi để lại một vấn đề chưa cần trả lời ngay: môn thể thao này có được đầu tư thành một hệ thống, hay sẽ dừng lại như một dấu ấn cá nhân ở một kỳ đại hội?

Bóng đá không vội; người viết cũng vậy. Với những môn mới như Teqball, dữ liệu còn quá ít để khẳng định điều gì lớn. Tôi sẽ đợi thêm vòng đấu, đếm thêm pha bóng, rồi mới nói tiếp.