Kho băng trống: Khi bóng đá Việt Nam mất dần ký ức

Kho băng trống: Khi bóng đá Việt Nam mất dần ký ức

Tháng Sáu năm 2026, tôi mở một chiếc thùng xốp trong kho lưu trữ của một đài truyền hình cũ trên phố Huế, Hà Nội. Bên trong là mười bốn cuốn băng VHS xếp nghiêng như một ván bài bỏ dở. Nhãn viết tay bằng mực xanh, chữ nguệch ngoạc: “CKQG 2026”, “BK 2026 – lượt về”, “CK 2026 (mưa)”. Nắp thùng phủ một lớp mốc trắng mỏng. Mùi ẩm ngấm vào mũi, giống mùi áo cũ phơi mãi không khô.

Tôi chở thùng băng về nhà, mượn chiếc đầu máy VHS của một người quen sửa điện tử trong ngõ Trung Yên. Cuốn đầu tiên chạy được bốn mươi giây. Màn hình hiện lên một khán đài nghiêng, tiếng bình luận đứt quãng như người nói bị ngắt hơi, rồi hình rạn thành những vệt ngang và tối sầm.

Bốn mươi giây. Ấy là tất cả những gì còn lại của một trận chung kết mà hai mươi năm trước, cả một thế hệ người Hà Nội đã ngồi trước màn hình để xem.

Tôi ngồi rất lâu trước cái màn hình đã tắt. Ngoài kia mưa tháng Sáu đổ xuống rồi tạnh, để lại một thứ ẩm ướt không chịu đi. Tôi nhận ra mình đang đứng đúng chỗ mà nghề làm phim tài liệu dạy tôi sợ nhất: khoảng trống không có gì để quay.

Đêm đó tôi gọi cho người quay phim cũ của mình. Anh bảo: “Ông tìm làm gì nữa. Băng ấy người ta xóa đi ghi lại ba lần rồi.” Câu nói ấy theo tôi suốt nhiều tháng sau.

Mười bốn trận chung kết, và một cuốn sổ

Năm 2026, ở tuổi năm mươi hai, tôi lần đầu đặt chân tới một kỳ World Cup. Tuổi năm mươi hai tôi mới biết World Cup là gì — một cơn mê không cần lý do. Ở Nizhny Novgorod, tôi ngồi trên khán đài cùng mấy nghìn người không quen biết, và điều duy nhất tôi viết được trong sổ tay là tên của một cầu thủ Bỉ cùng ba chữ: “hành lang phải”. Không chiến thuật, không sơ đồ, không tỷ lệ kiểm soát bóng. Chỉ có một người đàn ông chạy một mình giữa ba lớp áo đối phương, và tôi hiểu rằng thứ mình đang xem không phải là bóng đá, mà là sự cô đơn có tổ chức.

Trở về Hà Nội, tôi bắt đầu được mời nói trên sóng. Cũng từ đó, tôi có một thói quen kỳ quặc: mỗi khi chuẩn bị bình luận một trận đấu lớn, tôi không xem lại trận đấu ấy. Tôi đi tìm những trận đấu cũ hơn, những trận mà không ai nhắc tới nữa.

Khi mùa giải quốc nội hoãn vì dịch, tôi lao vào một việc mà nhiều đồng nghiệp cho là vô nghĩa: xem lại toàn bộ mười bốn trận chung kết Cúp Quốc gia từ năm 2026 đến năm 2026. Tôi nói “xem lại”, nhưng phải nói chính xác hơn — tôi đi tìm chúng. Tôi liên hệ bốn đài truyền hình, hai nhà sản xuất tư nhân, ba cựu cầu thủ, và một người giữ kho băng ở một đơn vị phát sóng cũ. Kết quả: bảy trận không còn bản hình nào. Ba trận chỉ còn bản ghi âm phát thanh. Hai trận còn hình nhưng thiếu toàn bộ hiệp một. Hai trận còn khá đầy đủ, đều là những trận từ sau năm 2026.

Mười bốn trận chung kết của một giải đấu quốc gia. Năm trận còn xem được.

Tôi ngồi đối diện với phép trừ ấy rất lâu. Nó không đau theo kiểu thua một trận đấu. Nó đau theo kiểu mở một cuốn album gia đình ra và thấy quá nửa số ảnh đã bị ai đó cắt mất, chỉ còn lại mép giấy trắng.

Ba tầng mất mát

Sau nhiều tháng lần theo dấu vết, tôi nhận ra sự biến mất ấy không phải một tai nạn. Nó là một quá trình có cấu trúc, và nó diễn ra ở ba tầng khác nhau.

Tầng thứ nhất là vật lý. Băng từ là một vật liệu dễ tổn thương đến mức khó tin. Ở điều kiện khí hậu nóng ẩm của Việt Nam, một cuốn băng để trong kho không điều hòa có thể bắt đầu mất từ tính chỉ sau vài năm. Nấm mốc ăn lớp oxide sắt. Từ trường của loa, của động cơ điện, của chính đầu máy đọc băng, đều có thể xóa dần tín hiệu. Một cuốn băng VHS không phải một bản ghi bền vững; nó là một tín hiệu đang chết chậm.

Nhưng tầng vật lý chỉ là phần dễ nhìn nhất. Tầng thứ hai là tầng vận hành. Trong nhiều năm, thực hành phổ biến ở các đơn vị phát sóng là tái sử dụng băng: ghi trận này xong, ghi đè trận khác. Một cuốn băng có giá trị vật chất, còn nội dung trong nó được xem là thứ có thể dựng lại khi cần. Chỉ có điều, thứ được dựng lại chỉ là bản tin, không phải là trận đấu. Người ta giữ lại phần đã phát sóng — bàn thắng, pha bóng hay, tiếng reo — và xóa đi phần còn lại, trong đó có toàn bộ những thứ mà tôi tin là đáng giữ nhất: những phút bóng lăn vô hướng, những khoảng lặng, những con người không làm gì cả.

Tầng thứ ba, và tôi cho là nặng nhất, là tầng thể chế. Không có một cơ quan nào ở Việt Nam được giao trách nhiệm lưu trữ quốc gia về bóng đá. Bản quyền phát sóng được ký theo mùa, theo giải, theo gói. Khi bản quyền hết hạn, bản ghi ấy nằm lại trong kho của đơn vị cũ và không ai có nghĩa vụ gì với nó. Một khoản đầu tư cho bản quyền không đi kèm một khoản đầu tư cho lưu trữ. Và khi không ai có nghĩa vụ, thì việc gì xảy ra cũng đều là việc tự nhiên.

Có lần, một cán bộ lưu trữ của một đài nói với tôi một câu mà tôi ghi nguyên văn vào sổ: “Băng cũ không có giá trị tài sản, nên không ai xin kinh phí để số hóa.”

Khi tư liệu thôi là thước phim, và trở thành lời kể

Không có hình, tôi buộc phải học cách dựng lại trận đấu bằng những thứ khác.

Phương pháp đầu tiên là giấy. Những năm 2026 và đầu 2026, các tờ báo thể thao trong nước in kết quả từng trận rất chi tiết: danh sách cầu thủ ra sân, người ghi bàn, phút ghi bàn, có khi cả diễn biến tóm lược theo từng mốc mười phút. Tờ báo cũ, giấy ngả vàng, mực nhạt dần, nhưng thông tin thì rất cụ thể. Tôi dựng lại được một trận bán kết năm 2026 chỉ nhờ ba nguồn giấy khác nhau, đối chiếu chéo từng dòng.

Phương pháp thứ hai là âm thanh. Radio dạy tôi rằng giọng nói có thể chạm vào số phận, như cách chân chạm vào trái bóng. Tôi tìm được vài bản ghi phát thanh của những trận đấu mà băng hình đã biến mất. Nghe lại, tôi hiểu ra một điều mà màn hình không bao giờ dạy được: phát thanh không mô tả trận đấu, nó diễn giải trận đấu. Người bình luận trên radio không có hình ảnh để dựa vào, nên anh ta phải tin vào tai mình, phải chọn lọc, phải nén trận đấu lại thành những nhịp đập. Trong một bản ghi như thế, tôi nghe thấy cả tiếng khán đài lẫn tiếng thở của người kể. Đó là một loại tư liệu mà băng hình không có.

Phương pháp thứ ba là người. Tôi phỏng vấn mười một cựu cầu thủ, hai trọng tài đã nghỉ, bốn phóng viên thể thao về hưu. Và điều tôi học được lớn hơn mọi thứ khác: ký ức của cầu thủ không đối xứng với ký ức của khán giả.

Khán giả nhớ bàn thắng. Cầu thủ nhớ những thứ khác. Một cựu hậu vệ nói với tôi rằng anh chỉ nhớ tình huống mà mình đã mắc lỗi ở phút thứ hai mươi bảy, trong một trận đấu mà đội anh thắng hai bàn. Anh không nhớ ai ghi bàn. Anh nhớ cảm giác bóng đi qua chân mình. Một cựu tiền vệ khác nhớ chính xác nhiệt độ của buổi chiều hôm ấy, và nhớ rằng anh đã nghĩ đến mẹ mình khi bước ra sân.

Ký ức tập thể của bóng đá Việt Nam đang được giữ bằng giấy và bằng miệng, không bằng hình. Và điều đó có nghĩa là nó đang phụ thuộc vào việc người ta có chịu ngồi lại kể cho nhau nghe hay không.

Đây là phần tôi muốn nói kỹ, bởi nó là lý do tôi ngồi xuống viết bài này.

Một trận đấu tồn tại ở hai dạng. Dạng thứ nhất là sự kiện vật lý đã xảy ra: nó có thật, một lần, và không thể quay lại. Dạng thứ hai là bản ghi tập thể của nó trong ký ức nhiều người, được kể lại, được truyền đi, được chỉnh sửa mỗi lần kể. Băng hình là chất liệu cho dạng thứ nhất nhưng nó không tự động tạo ra dạng thứ hai. Và điều đáng sợ nhất là dạng thứ hai không bảo tồn nguyên vẹn: mỗi lần qua một thế hệ, một chi tiết nào đó được giữ lại và ba chi tiết khác bị bỏ đi.

Trong quá trình làm việc, tôi tìm thấy một ví dụ khiến tôi mất ngủ mấy đêm. Về một trận chung kết mà nhiều người Hà Nội đều “nhớ” — ai cũng nhớ đội nhà thắng, ai cũng nhớ người ghi bàn quyết định. Nhưng khi tôi tìm được một tờ báo cũ in kết quả sau trận, thì chi tiết thứ ba mà ai cũng nhớ lại không hề nằm trong biên bản. Không phải là nó sai. Nó thuộc về một nghi thức khác: niềm tin của một tập thể về chính mình.

Những người làm phim tài liệu chúng tôi gọi đó là ký ức đúng về mặt cảm xúc. Nhưng người viết sử gọi đó là một vấn đề.

Mặt trái của sự dư thừa

Đây là chỗ tôi phải nói điều mà nhiều đồng nghiệp sẽ không thích nghe.

Chúng ta thường đặt vấn đề như thế này: thiếu tư liệu thì mất ký ức. Tôi đã tin như thế suốt nhiều năm. Nhưng quá trình mười tháng làm việc với kho băng cũ đã dạy tôi điều ngược lại.

Tôi mở lại các bản ghi độ nét cao của giải U23 châu Á năm 2026, một trong những sự kiện được ghi lại nhiều nhất lịch sử bóng đá Việt Nam. Hàng nghìn giờ hình ảnh. Mọi khoảnh khắc đều tồn tại, ở ít nhất ba góc máy, ở nhiều tốc độ khác nhau, kèm đồ họa phân tích. Về mặt lưu trữ, đây là điều kiện mà bất cứ nhà sử học nào cũng chỉ có thể mơ tới.

Nhưng nếu tôi hỏi mười người hâm mộ Việt Nam trung bình về một chi tiết cụ thể trong một trận đấu cụ thể của giải đấu đó, phần lớn họ sẽ không nhớ. Họ nhớ những thứ ở ngoài trận đấu: một hình ảnh lan truyền, một câu nói, một giai điệu.

Tôi không nói điều đó như một lời chê. Tôi nói điều đó như một phát hiện.

Khi mọi thứ đều được ghi lại, không ai phải nhớ. Và khi không ai phải nhớ, ký ức tập thể sẽ mỏng dần, bất chấp số lượng băng ghi tăng lên.

Trước đây, một đứa trẻ ở Nam Định xem trận đấu qua radio thì buộc phải kể lại cho bạn mình vào sáng hôm sau. Việc kể đó là một hành động tái tạo: nó phân loại, nó nhấn mạnh, nó bỏ đi, nó đặt trọng tâm sai chỗ, và trong quá trình ấy, nó tạo ra một phiên bản của trận đấu mà cả một nhóm người cùng sở hữu.

Ngày nay, đứa trẻ ấy bấm lưu một đoạn clip ba mươi giây. Đoạn clip tồn tại. Nhưng không ai trong nhóm đó sở hữu nó. Nó nằm trong một thư viện mà thuật toán quyết định ai được thấy.

Tôi nghĩ đây là nghịch lý trung tâm của bóng đá Việt Nam hiện tại: chúng ta đang sống trong thời đại mà bóng đá được ghi lại nhiều nhất, và cũng là thời đại mà bóng đá được kể lại ít nhất.

Và điều này dẫn tôi tới một chỗ không thoải mái. Trong công việc làm phim tài liệu, tôi đã nhiều lần chứng kiến các cầu thủ trẻ được đẩy lên sân khấu quá sớm. Một cầu thủ mười tám tuổi chơi hai mươi tám trận trong một năm, ở ba đấu trường, rồi đến hai mươi hai tuổi thì đầu gối không còn cho anh ta chạy như trước. Cơ thể ấy chưa lớn xong đã phải chịu nhịp đấu của người lớn. Truyền thông ghi lại từng bước chạy của cậu ấy trong giai đoạn rực sáng. Nhưng khi cậu ấy không còn đá được như thế nữa, không ai ghi lại nữa. Kho băng rất dày ở phần đầu và rất trống ở phần sau.

Đó cũng là một kho băng trống. Một kho băng trống nằm ở phía bên kia của sự nổi tiếng.

Những người hùng không được ghi hình

Tôi muốn kể một câu chuyện mà tôi chưa kể công khai.

Trong quá trình tìm tư liệu cho bộ phim ngắn về các cầu thủ dự bị, tôi có dịp làm việc với một tiền đạo vào sân từ ghế dự bị và ghi bàn gỡ hòa ở một trận đấu loại trực tiếp tại một kỳ giải lớn. Sau trận, khi máy quay đã tắt, cậu ấy nói với tôi một câu mà tôi dùng làm nhan đề cho phim: “Tôi không nhớ nổi cảm giác khi chạm bóng, chỉ nhớ mình thở như một con thú bị săn đuổi trong mười hai phút.”

Mười hai phút. Trong toàn bộ tư liệu truyền hình của trận đấu ấy, mười hai phút đó được ghi lại đầy đủ. Nhưng thứ cậu ấy vừa nói với tôi — hơi thở ấy — thì không nằm trong bất kỳ khung hình nào. Nó chỉ tồn tại vì có một người ngồi nghe.

Tôi kể câu chuyện này vì nó minh họa điều tôi cho là quan trọng nhất: phần lớn giá trị của một cầu thủ không nằm trong băng ghi. Nó nằm ở khoảng giữa cái được ghi và cái được cảm.

Và đó là lý do tôi nói với các bạn trẻ làm nghề hôm nay: nghề phỏng vấn không phải là nghề đi lấy câu trích dẫn. Nó là nghề đi lấy những thứ mà máy quay chưa từng thấy.

Chấm dứt thói quen đặt tư liệu cũ ở hàng cuối

Từ khi bước vào nghề năm 2026 ở tòa soạn một tờ báo bóng đá, tôi đã nghe đi nghe lại một câu: tư liệu là việc của người khác. Phóng viên viết cái mới. Người làm tư liệu giữ cái cũ.

Tôi hiểu vì sao câu ấy tồn tại. Viết tin nóng có deadline, có dòng bài, có tiền nhuận bút. Sắp xếp kho băng không có deadline nào cả, nên nó luôn nằm cuối danh sách.

Nhưng tôi muốn đưa ra một phép tính khác. Trong bóng đá, một thế hệ người hâm mộ kéo dài khoảng ba mươi năm. Nếu một chi tiết quan trọng bị mất, nó mất trong toàn bộ vòng đời đó. Bạn không thể đợi đến lúc nào đó có kinh phí rồi tìm lại, vì người nhớ nó sẽ không còn nữa.

Có một việc mà tôi tin chắc là làm được ngay, không cần chờ một quyết định lớn nào: ghi lại lời kể. Không cần máy quay chuyên nghiệp. Một chiếc điện thoại, một người ngồi đối diện, một tiếng đồng hồ. Ưu tiên những người đã ngoài bảy mươi. Ưu tiên những người chưa từng được phỏng vấn. Ưu tiên những trận đấu mà bạn tin rằng chẳng ai buồn nhớ.

Tôi đã làm việc này trong mười tháng. Tôi có ba trăm hai mươi bảy đoạn ghi âm. Không đoạn nào được phát sóng. Nhưng nếu một ngày nào đó có người muốn viết lại lịch sử của một trận đấu đã mất băng, họ sẽ có chỗ để bắt đầu.

Và tôi muốn nói thêm điều này với các bạn làm nghề chuyển nhượng, bởi tôi biết các bạn đang viết rất nhiều. Mỗi bản hợp đồng là một bài thơ dang dở; mỗi kỳ chuyển nhượng là một cuộc chia ly. Nhưng nếu các bạn chỉ ghi lại con số, các bạn đang lưu trữ đúng cái phần dễ mất giá trị nhất. Thứ đáng giữ là lý do một cầu thủ đồng ý rời nơi anh ta lớn lên, và thứ anh ta nói với mẹ trước khi lên xe.

Trở lại thùng xốp

Tôi vẫn giữ mười bốn cuốn băng ấy. Không cuốn nào xem được trọn vẹn.

Có người bảo tôi nên bỏ chúng đi, để trong nhà chỉ tổ ẩm. Tôi không bỏ. Đôi khi tôi vẫn mở nắp thùng, nhìn những nhãn chữ xanh đã phai gần hết, và đọc thành tiếng: “CKQG 2026”, “BK 2026 – lượt về”, “CK 2026 (mưa)”.

Tôi đọc thành tiếng vì đó là cách duy nhất tôi còn giữ được chúng. Khi sân vắng, tôi nghe rõ tiếng vỗ tay của những năm tháng đã qua.

Có lần, một sinh viên hỏi tôi: nếu cháu muốn tìm hiểu bóng đá Việt Nam thì nên bắt đầu từ đâu? Tôi nghĩ rất lâu rồi trả lời: cháu hãy tìm một người đã từng ngồi trước radio năm 2026 và bảo họ kể lại. Kể đến khi nào cháu thấy được khán đài trong đầu mình thì dừng lại.

Em ấy hỏi tiếp: thế còn số liệu thì sao?

Tôi bảo: số liệu là bộ xương. Bộ xương cần thiết, nhưng không ai yêu một bộ xương.

Điều tôi muốn để lại

Tôi không viết bài này để than thở về những cuốn băng đã mốc. Việc đó thì dễ, và nó không dẫn tới đâu.

Tôi viết vì tôi tin rằng bóng đá Việt Nam đang ở đúng thời điểm mà một thế hệ người kể chuyện sắp rời đi, và thế hệ tiếp theo đang rất bận ghi lại mọi thứ mà không ai kể lại điều gì. Nếu chúng ta không chuyển từ việc ghi sang việc kể trong khoảng mười năm tới, thì phần lớn những gì đã làm nên bóng đá nước mình sẽ biến thành một kho dữ liệu khổng lồ mà không ai có thể bước vào.

Sân cỏ không chỉ là nơi bóng lăn, mà là nơi những giấc mơ hạ cánh. Và một giấc mơ hạ cánh mà không có ai đứng chờ ở đầu đường băng thì rất nhanh sẽ bị người ta quên rằng nó từng bay.

Tôi không biết trong mười bốn cuốn băng kia còn bao nhiêu giây hình ảnh có thể cứu. Có thể là không còn gì. Nhưng tôi biết chắc một điều: ngày mai, ở một quán cà phê nào đó trên đường Láng, sẽ có một người đàn ông bảy mươi hai tuổi kể lại một trận đấu mà không tờ báo nào in, không đài nào ghi. Người duy nhất có mặt ở đó để nghe sẽ quyết định trận đấu ấy còn tồn tại hay không.

Tôi chỉ mong người đó không ngồi một mình.